Bauhaus – wielka historia niewielkiej szkoły

1 kwietnia 1919 roku, dokładnie wiek temu, swoją działalność rozpoczął niemiecki Bauhaus, najsłynniejsza szkoła projektowania, a zarazem największy eksperyment w tej dziedzinie. Choć działał przez zaledwie 14 lat, trzykrotnie zmieniał siedzibę, nieustająco borykał się z problemami finansowymi i naciskami politycznymi, a ze swych murów wypuścił tylko 500 absolwentów, śmiało można powiedzieć, że zasadniczo wpłynął na to jak dziś budujemy i mieszkamy. Dla miłośników architektury, szczególnie modernistycznej, i wzornictwa stał się natomiast pewnym symbolem, wręcz ikoną, która wyznaczyła trendy na kolejne dekady. Nawet dziś gdy coś jest proste i nowoczesne zwykliśmy o tym mówić, że jest w stylu „Bauhausu”.

Dessau po raz pierwszy

Koło tematu modernizmu kręcimy się już od jakiegoś czasu. Mniej więcej od momentu, w którym – bodaj na początku studiów – w pełni świadomie zauważyliśmy, że otoczenie ma znaczenie. Że architektura jest ważna, a to czym się otaczamy i wśród jakich obiektów funkcjonujemy – jakkolwiek górnolotnie by to nie zabrzmiało – przekłada się na to jakimi jesteśmy ludźmi i jakiej jakości wiedziemy życie. Moderniści, do których nam najbliżej, byli zdania, że im prościej tym lepiej. Bez zbędnych, nic nie wnoszących ozdobników. Miało być funkcjonalnie i ekonomicznie, a do tego innowacyjnie i ładnie. Stawiano przy tym na trwałe i szlachetne materiały, a proste przestrzenie dzięki dużym przeszkleniom miały być wypełnione światłem.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Pierwsza nasza wizyta w Dessau w strugach ulewnego deszczu

Dlatego o wizycie w Dessau marzyliśmy dość długo. I choć to w sumie bardzo blisko (niecałe 600 km na zachód od naszych Gliwic, przez Wrocław, Drezno i Lipsk) to jakoś przez długi czas się nie składało. Okazja nadarzyła się kilka lat temu, gdy w Niemczech świętowaliśmy okrągłe urodziny Pawła. Czy można wymyślić dla niego lepszy prezent? Oczywiście, że nie! Pierwszą wizytę popsuł nam jednak ulewny deszcz. Dlatego wybraliśmy się po raz kolejny. A w tym roku pewnie zawitamy jeszcze raz – Niemcy przygotowali naprawdę niesamowity program obchodów tej rocznicy.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Świeżo odnowiony budynek na obchody 100 lecia Bauhausu

Początki w Weimarze

Nim jednak powstał kultowy budynek Bauhausu w Dessau, szkoła funkcjonowała w Weimarze, niewielkim mieście niedaleko Erfurtu w Turyngii. Jej założycielem był architekt Walter Gropius, znany już wtedy z projektu fabryki Fagus w Alfeld (1911-14; wpisana na Listę Dziedzictwa UNESCO) i fabryki na wystawie Werkbundu w Kolonii (1914). Przyświecał mu jeden podstawowy cel – połączenie wartości artystycznych z produkcją przemysłową. Jak sam twierdził: „Sztuka nie jest zawodem, nie ma żadnej zasadniczej różnicy między artystą a rzemieślnikiem. Artysta jest natchnionym rzemieślnikiem”. Oznaczało to nic innego jak chęć wprowadzenia sztuki do przemysłu. W jego manifeście można przeczytać m.in. że artysta powinien tworzyć z myślą o masowej produkcji, a producenci powinni akceptować udział artystów w procesie twórczym. Sztuka nie miała być dobrem luksusowym, ale dostępnym dla każdego w formie pięknych domów z pięknymi meblami i dekoracjami. Twórcom Bauhausu przyświecała bowiem wiara w to, że jeśli ulepszy się (i upiększy) otoczenie człowieka, on sam stanie się lepszy, bardziej szlachetny.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Weimar. Pierwsza siedziba szkoły

Wkrótce miało się okazać, że Bauhaus stanie się jedną z podwalin, a zarazem jednym z kroków milowych w rozwoju modernizmu. Przyglądając się Weimarowi trudno się jednak tego spodziewać. Typowe, urocze niemieckie miasteczko na prowincji. Z klasyczną zabudową, kojarzące się z Goethem i Schillerem. Raczej niczym nie zdradzające się z tym, że zmieniło bieg myśli architektonicznej. Po tym „pierwszym” Bauhausie pozostał budynek szkoły, bardzo jeszcze klasyczny, z wysokim dachem krytym dachówką. Mimo to pewne zwiastuny nadchodzącej rewolucji są w nim już widoczne, m.in. potężne przeszklenia, a także niesamowite, „zawinięte” na dach okna ostatniego piętra.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Weimar. W fasadzie zwracają uwagę okna drugiego piętra zachodzące na dach i wpuszczające więcej światła do środka

Nauka w Bauhausie

W założeniu Bauhaus był egalitarny, dostępny dla członków wszystkich warstw społecznych. Nie było ostrego podziału na uczniów i profesorów stojących po dwóch stronach barykady – stawiano za to mocno na współpracę. Nad jednym celem mieli się pochylać architekci, kreatorzy wnętrz i wytwórcy przedmiotów codziennego użytku. Placówce, nie bez kozery, nadano taką a nie inną nazwę – nawiązywała ona do słowa „Bauhütte”, oznaczającego średniowieczny cech zrzeszający rzemieślników z różnych gałęzi budownictwa.

Walter Gropius. Założyciel Bauhausu, zdjęcie z 1919 roku
autor: Louis Held (1851-1927) [domena publiczna]
Nauka w szkole zaczynała się od półrocznego kursu wstępnego, który polegał na „wyczyszczeniu” umysłu ucznia z wszelkiej dotychczasowej wiedzy na ten temat, uczynienie z niego „białej kartki”, na której można od początku zapisywać nowe wiadomości. Na tym etapie uczniowie mogli się zetknąć m.in. z Theo van Doesburgiem, jednym z (obok Pieta Mondriana) założycieli słynnej holenderskiej grupy artystycznej De Stijl.

Utrecht. Krzesło Rietvelda, manifest holenderskiej grupy de Stijl, która miała wpływ na kształtowanie się poglądów twórców Bauhausu

Kolejnym etapem była trwająca trzy lata nauka w jednym ze specjalistycznych warsztatów np. stolarskim, tkackim czy ceramicznym. Spotkać tu można było Wassilego Kandinsky’ego, Paula Klee, Marcela Breuera czy Laszlo Moholy-Nagy’ego. Etap ten kończył się uzyskaniem dyplomu czeladnika i tylko on uprawniał do rozpoczęcia ostatniego, dwuletniego, kursu architektonicznego wieńczącego cały proces edukacyjny (realizacja tego ostatniego nie do końca się powiodła).

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Fotel “Wassily”. Jeden z najbardziej rozpoznawalnych projektów, który jest produkowany do dziś
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Fotel “Wassily”. Jednym z największych osiągnięć Bauhausu jest fuzja sztuki z przemysłem; artyści mieli projektować piękne przedmioty, które nadawały się do masowej produkcji

Koniec I etapu i początek wielkiego Bauhausu

Niestety od samego początku działalność Bauhausu nie wszystkim się podobała. Szczególnie środowiskom konserwatywnym, a te wygrały wybory regionalne w Turyngii w 1924 roku. Wiele czasu nie minęło i oskarżyły Bauhaus o – a jakże! – „bolszewizm”, lewactwo, szerzenie sztuki zdegenerowanej itd. itp. Czyli mniej więcej o to, o co zawsze oskarża się ludzi mających zdolność i odwagę by iść na przód wytyczając nowe trendy.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Przeprowadzka z Turyngii do Saksonii-Anhalt

Zarzut działalności wywrotowej niósł ze sobą ryzyko zamknięcia placówki wobec czego Gropius zdecydował się na przenosiny do niewielkiego miasta Dessau w Saksonii-Anhalt. Póki co szkołę ulokowano w kilku miejscach, a dyrektor przystąpił do zaprojektowania dla niej nowego gmachu oraz osiedla dla nauczycieli.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Skrzydło mieszczące sale warsztatowe

To co stworzył stało się bez wątpienia jednym z symboli epoki, który do dziś zachwyca miłośników architektury na całym świecie. Ikona myśli modernistycznej czyli kompleks Bauhausu powstawał między wrześniem 1925 roku a grudniem 1926 roku. Składają się na niego trzy proste, połączone ze sobą bryły, w których umieszczono odpowiednio: Szkołę Rzemiosł Artystycznych, blok warsztatów oraz internat dla uczniów.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Skrzydło mieszczące Szkołę Rzemiosł Artystycznych
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Najwyższy segment zajmowany przez internat
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Dziś w dawnym internacie można wynająć pokój

Najbardziej fenomenalnie prezentuje się skrzydło mieszczące warsztaty – jest to imponujący trzykondygnacyjny budynek ze szklaną ścianą kurtynową. Manifest nowoczesności i poglądów Gropiusa na architekturę. Obiekt z właściwym budynkiem szkolnym został zespolony dwukondygnacyjnym łącznikiem mieszczącym gabinet dyrektora i pomieszczenia dla administracji. Zastosowano przy tym najnowocześniejsze osiągnięcia technologiczne i materiałowe.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Nowy gmach – wyraz poglądów Gropiusa

Być może gdyby nie Bauhaus nadal tkwilibyśmy w przyciężkich, ciemnych, zagraconych salonach. Powojenny świat potrzebował zmiany, zmiany na miarę nowej epoki. Potrzebował też pomysłu na rozwiązanie problemów wynikających z eksplozji demograficznej w miastach. I Bauhaus odpowiedział na tę potrzebę głośno i stanowczo! Zaproponował prostą, w miarę tanią, szybką w budowie, wygodną i higieniczną architekturę, która miała wyzwolić masy z niedostatku mieszkań.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Architekturę Bauhausu można streścić w jednym słowie – elegancja. Jak klasyczna “mała czarna”, wysublimowana linia nowoczesnego samochodu, czy współczesny gadżet elektroniczny

Dla modernistów ważne było by ludzie mogli mieszkać tanio i wygodnie więc wyszli z założenia, że lepiej żyć w skromnym ale przyjaznym mieszkaniu znajdującym się w prostym bloku mieszkalnym, niż dusić się w ciemnej i zawilgoconej suterenie kamienicy z bogato dekorowaną fasadą. Manifestem takiego myślenia jest bauhasowskie osiedle Törten w Dessau.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Jednym z największych osiągnięć modernistów, nie tylko tych z Bauhausu, jest upowszechnienie się higieny w naszych domach. Dziś nikt nie wyobraża sobie mieszkania bez łazienki

Łyżka dziegciu

Żeby jednak oddać sprawiedliwość trzeba też powiedzieć, że budynek szkoły Bauhausu wyprzedzając swoją epokę pod względem technologicznym sprawiał użytkownikom nieco kłopotu. Brakowało w tamtym czasie wydajnego systemu klimatyzacji więc niemal zupełnie przeszklone skrzydło warsztatowe powodowało efekt szklarni – w upalne dni robiło się w nim po prostu bardzo gorąco. Analogiczny, choć odwrotny problem, pojawiał się w zimie, kiedy wnętrze mocno się wyziębiało (technika stawiania ścian kurtynowych nie pozwalała jeszcze wtedy na dobrą izolację).

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Elewacja, która wyprzedziła swoją epokę technologiczną i na użytkowników sprowadziła trochę trudności

Również wykorzystanie płaskich stropodachów powodowało, że w tych szerokościach geograficznych obiekt często zaciekał, a w zimie wymagał regularnego odśnieżania dachu. Dopiero od niedawna technologia budowlana sprawia, że powstające masowo nowoczesne obiekty są wygodne i bezproblemowe w użytkowaniu.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Nowoczesne wnętrze, które nie zestarzało się mimo upływu blisko 100 lat

Osiedle Mistrzów

Zaledwie pół kilometra od szkoły trafiamy do ładnej i spokojnej dzielnicy zatopionej w zieleni. Interesuje nas tutaj kilka domów – to tzw. Osiedle Mistrzów (Meisterhauser), składające się z jednego domu jednorodzinnego należącego do dyrektora i trzech domów dwurodzinnych powstałych z myślą o pozostałych nauczycielach. Do dziś zachował się tylko jeden oryginalny, pozostałe przechodzą rekonstrukcję. W ich wnętrzach obejrzeć można jak mieszkali moderniści i jak wpłynęli na to jak my mieszkamy dzisiaj.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Odtworzony budynek, w którym mieszkał Walter Gropius
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Jeden z bliźniaków na Osiedlu Mistrzów Bauhausu
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Subtelne, proste linie nie trącą myszką pomimo upływu tylu lat
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Ekspozycja w jednym z budynków mieszkalnych
Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Jedyny w pełni oryginalny dom

Restauracja Kornhaus

To nie koniec atrakcji. Dzień kończymy w restauracji Kornhaus przepięknie położonej nad brzegiem Łaby. Celem naszej wizyty nie jest jednak tylko poczciwy i niczym nie zastąpiony w Niemczech „wurszcik”, ale sam budynek, który również należy do zespołu Bauhausu. Został zaprojektowany w latach 1929-30 przez Carla Fiegera., jednego z bliższych współpracowników Gropiusa. Obiekt składa się niejako z dwóch części – od strony rzeki jest jednopiętrowy, od strony ulicy jest już dwupiętrowy. Latem widok na spokojne fale zapewnia taras, zimą oranżeria przypominająca nieco most na statku.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. W mieście możemy znaleźć jeszcze kilka budynków w duchu szkoły, jednym z bardziej spektakularnych jest restauracja nad Łabą

Początek końca

W 1928 roku zakończył się ważny etap w funkcjonowaniu Bauhausu. Walter Gropius, a wraz z nim także kilku innych wybitnych twórców, zdecydowało się opuścić Dessau. Fotel dyrektora zajął Hannes Mayer. Ponieważ otwarcie przyznawał się do swoich lewicowych, a nawet komunistycznych poglądów, wrzenie wokół Bauhausu tylko narastało. Mimo to szkoła się rozrastała – przybywało uczniów a wspólnie wypracowane projekty coraz częściej trafiały do masowej produkcji. Po dwóch latach schedę po Mayerze przejął protegowany Gropiusa – Ludwig Mies van der Rohe, który zwiększył nacisk na działalność architektoniczną.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Oprócz wstrząsających zbrodni niemieckich nazistów przeciwko ludzkości, na ich sumieniach są również te przeciwko kulturze i sztuce

Dni Bauhausu były już jednak policzone. W 1932 roku władzę w regionie przejęli naziści więc nad szkołą ponownie zaczęły gromadzić się czarne chmury i jeszcze w tym samym roku została zamknięta. Mies van der Rohe zdołał odtworzyć ją w Berlinie, ale po pół roku sytuacja znów się powtórzyła. W połowie 1933 roku, gdy Hitler przejął już władzę na polu krajowym, Bauhaus został definitywnie zamknięty. Niełatwy los spotkał wszystkich dotychczasowych wykładowców, którzy zdecydowali się na emigrację: Klee do Szwajcarii, Kandinsky do Francji, Marcel Breuer i Walter Gropius do Wielkiej Brytanii, wielu innych do Stanów Zjednoczonych, a twórcy żydowskiego pochodzenia do Palestyny, gdzie dali upust swojej wenie tworząc Tel Awiw, najbardziej „bauhasowskie” z miast na świecie. Rozproszenie się wykładowców Bauhausu po świecie oznaczało, że idee szkoły również zostały wyeksportowane daleko poza Niemcy.

Bauhaus Dessau Historia Styl Szkoła Modernizm Gropius Logo
Dessau. Bauhaus – wróg nazizmu, którego idee przetrwał do dziś i nadal nam służą

Prawicowy ekstremizm niemiecki ścigał Bauhaus od samego jego powstania, aż w końcu go (pozornie) pokonał po dojściu Hitlera do władzy. W działaniach nazistów wybitnie wybrzmiała zasada mówiąca, że im ktoś ma podlejszy charakter, tym cechuje się bardziej tandetnym gustem. Regułą jest bowiem, że najwięksi dyktatorzy zazwyczaj byli (i są) rozmiłowani w kiczu. Symbolicznym zwycięstwem Bauhausu nad jego dręczycielami jest też wpis na Listę Dziedzictwa UNESCO dokonany w 1996 roku.

Tekst: Beata Pomykalska

Fotografie: Paweł Pomykalski

Może Cię zainteresuje jeszcze:

Heidelberg Niemcy Zabytki Zwiedzanie Atrakcje Zamek

Moritzburg Pałac Zamek Drezno Saksonia Niemcy Zwiedzanie Atrakcje

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.